head
 
 
 
پەرلەمانتاریزم و دەوڵەتسازی و نەخشەڕێگای گۆڕانکاری و بەرەنگاری..    
ووتوێژی سایتی کۆمۆنە لەگەڵ هاوڕێ نزار عبداللە
2018-06-21
 

لە پەراوێزی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقدا:

 پەرلەمانتاریزم و دەوڵەتسازی و نەخشەڕێگای گۆڕانکاری و بەرەنگاری..

{ووتوێژێک لەگەڵ هاوڕێ نزار عبداللە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی یەکێتی کۆمۆنیستەکان لە عێراق}*

 

کۆمۆنە: هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ١٢ /٥/ ٢٠١٨ دا بەڕێوەچوو، بەڕای ئێوە ئەم هەڵبژاردنە و ئاکامەکانی چ ئاڵوگۆرێک لە ژیانی خەڵکی عێراق و کوردستاندا بەدی دێنێت؟

نزار عبداللە: بەهۆی زاڵی بیر و باوەڕی دەستە و چینە دەسەڵاتدارەکانەوە لە بیری گشتی کۆمەڵگادا هەڵبژاردنی پەرلەمانی وەک تەوەرێک یان سەنتێزیک بۆ گۆڕانکاری و ئاڵوگۆڕ دەبینرێت، لەو ڕوانگەیەوە ئەگەر بڕیارە شتێک بووترێت و بکرێت دەبێ لەو چوارچێوەیەدا بێت و بەشێکی زۆری وەڵامەکانیش بە ئەرێ و نەخێر لەدەوری ئەو تەوەرەیە بێت و بچێت.

شێوازی ئەم پرسیارکردنەش لەوێوە هاتووە کە لە کۆمەڵگای دەسەڵاتگەر و دەوڵەتداردا ئەوە لە بیری گشتی خەڵکدا چەسپێنراوە کە دەسەڵات و کێشە پەیوەندیدارەکان بەوەوە سەرچاوەی گۆڕانکارین، ئەگەر قسەیەک هەیە یان چاوەڕوانی و جوڵانەوەیەک هەیە دەبێ بخرێتە ئەو چوارچێوەیەوە، وە هەر لەم روانگەیەوە کاتێک هێزێک یان کەسایەتیەک یان جوڵانەوەیەک بەشێک نەبێت لەو ململانێیەی دەسەڵات و دەوڵەت یان بەو پاڵنەرەوە نەیەتە مەیدان بە هێز ئەژمار ناکرێت و بە کەم تەماشا دەکرێت، وە ئەگەر نەتوانێت ببێت بە بەشێک لەو کێبەرکێ و ئاراستەیە نابێت بە جێگای ئومێدی خەڵک.

لەبەرئەوە کۆمەڵگایەک بە دەوری پێکهێنانی دەسەڵاتێکدا ڕێکخرابێت وە لە فۆرمی حکومەت و دەوڵەتێکی قووچەکیدا چەقگیر بووبێت بێگومان هەموو گۆڕانکاریەکان و چاوەڕوانیەکان بەو چەقەوە دەبەستێتەوە، تەنانەت ووردو درشتی ژیانی خەڵک لەم چوارچێوەیەدا، بەشێوازی جۆراوجۆر، بە یاسا و ڕێساکانی، بە باوەڕ و ئایدیا و داب و نەریتەکانی و... لەڕێگەی دەوڵەتەوە لە قاڵب دەدات، بۆ ئەم مەبەستەش پێویستی بەوەیە زۆرینە لە دەسەڵات بخات و لەڕێگەی بێ ئیرادەکردنیانەوە ڕامیان بکات، وە ئەگەر بڕیاربێت دەنگێکیان هەبێت یان گۆڕانکاریەک رووبدات دەبێ سەرەتاکەی یان دواجار ئەو سەرەکەی بچیتەوە ناو دەوڵەت و دام و دەزگاکانی. لەو ڕوانگە زاڵەوە وا دەردەکەوێت، هەروەها وانیشاندەدرێت، کە هەڵبژاردنەکان سەرەتا و کۆتایی ئاڵوگۆڕن، وە یان سندوقەکانی دەنگدان شاڕێن بۆ گۆڕانکاری.

بەڵام گەر لەو چوارچێوەیە دەربچین لە بنەڕەتەوە پرسیارەکە و شێوازی پرسیارکردنەکە دەگۆڕین، وە بە گۆڕینی پرسیارە تەڵە ئامێزەکە شوێن ئەوە دەکەوین کە خەبات و تێکۆشانی خەڵکی عێراق، کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنان و لاوانی بێبەشی ئەم ووڵاتە بۆ ژیانکردنێکی شایستە و پێکهێنانی گۆڕانکاری و بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵات و سیستمی باو بە کوێ گەیشتووە و چ گۆڕانکاریەکی بەسەردا هاتووە و ئەوە چ ڕەنگدانەوەیەکی لەسەر ئەم کۆمەڵگایە و سیستەمەکەی و دەسەڵاتە سانتراڵیەکەی و دام و دەزگا جیاوازەکانی هەیە؟ وە لەسایەی ئەو گۆڕانکاریانەدا هەڵبژاردنی پەرلەمانی لەم قۆناغە دیاریکراوەدا چ مۆرکێک بەخۆوە دەگرێت؟

لە پایەیترین ئاستدا لە سایەی سیستمی باودا ژیانێکی شایستە بە زۆرینەی مرۆڤەکان لەتوانادا نیە. لەوەش واوەتر بە میکانیزم و شێوەی جۆراجۆر پێکهات و سروشتی ئەو سیستەمە دەبێت بە رێگر لە بەردەم هەوڵ و تێکۆشانی زۆربەی ئینسانەکاندا بۆ دابینکردنی. دەسەڵات و دەوڵەتی زاڵیش هەم پێکهات و هەم ئامرازێکی کارایە بە دەست سیستەمەوە لەو پێناوەدا.. ئەم ناکۆکیە بنەڕەتیە بەتایبەتی لە کاتی قەیرانەکاندا زەق دەبێتەوە، وە بە چڕی لەسەر دەوڵەت و دام و دەزگا سیاسیەکان رەنگدەداتەوە. ناکۆکی بەرژەوەندی دەسەڵات و سیستمی زاڵ لەگەڵ بەرژەوەندی و ژیانی زۆرینەدا بەزەقی و بەرەقی لەلایەن جەماوەرەوە ئەزموون دەکرێ و تاقیدەکرێتەوە.

هەڵبەت لەم دۆخەدا بەرەنگاربوونەوە بەهێزتر دەبێت و هەوڵەکان بۆ دەرچوون لە چوارچێوەی باو، لە ململانێی دەسەڵات و دەستاو دەستکردنی گوڕ و تین و پەیدادەکات و نەمانی ئومێد و متمانە بە کۆمەڵگایەکی لەو جۆرە و بە دەسەڵات و دەزگاکانی و کۆی دەوڵەت و تێکڕای سیستەمی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی باو بەهێزتر دەبێت. هەروەها زەمینە خۆشدەکات بۆ سەرهەڵدان یان گەشەی ئەو هێز و لایەنانەی رەخنەی ڕادیکاڵ و جەوهەرییان هەیە لە کۆی بارودۆخی زاڵ، بەتایبەت بۆ ئەو جوڵانەوە و بزاوتانەی کە هەم بۆ تێکدان و وێرانکردنی سیستەمی باو و هەم بۆ هێنانەدی کۆمەڵگایەکی نوێ تێدەکۆشن و ئەلتەرناتیڤێکی تر دەخەنەڕوو.

 بەڵام پێش ئەوەی ئەو بەرەنگاریە ببێت بە تەوژم و جوڵانەوەیەکی نوێ، وە هێز ببەخشێت بە بزاوتە بەدیلەکانی تر، هەمیشە هێزە دەسەڵاتگەرەکان گەمەیەکی نوێ دەستپێدەکەن و دەکەونە ئارایشتدانەوەی خۆیان، لە ڕێگەی پێکهێنانی هێزی نوێوە دەخوازن کۆی ئەو بەرەنگاری و ناڕەزایەتیانە بخەنەوە چوارچێوەی ململانێیەکی نوێی دەسەڵاتگەری و بیکەن بە زەخیرە و دەستمایە و لە باشترین حاڵەتدا ئەوسەرەکەی بەرنەوە ناو دەوڵەت و دام و دەزگاکانی.

ئەم هەوڵە لە عێراق و لە کوردستاندا پێشتر و لەم هەڵبژاردنەشدا بەهەمان شێوە بەرەو پێشچوون، ماشێنێکی میدیایی زەبەلاح کەوتەگەڕ بۆ فریوودانی خەڵک، خۆشباوەڕکردنی بە هەڵبژاردن و ئاکامەکانی، خستنەگەڕی هەموو هێزە نەریتی و ئاینیەکان و باوەشێنکردنی هەست و سۆزی قەومی و تائیفی و...وە هاندان و بانگەشە بۆ بەشداری لە پرۆسەکەدا بە بیانووی گۆڕانکاری و پێکهاتنی هێز و پارت و لایەنی نوێ، وە سزادانی هێزە تەقلیدیەکان و هێنانی دەم وچاوی تر و......تاد. بەڵام تێکڕای ئەوانە سنورداربوون، هیچ یەک لەو هەوڵانە نەبوون بە هۆیەک بۆ رووهێنانی خەڵک بۆ هەڵبژاردن و دەنگدان، چونکە زۆرینەی خەڵکی عێراق بە ئەزموونی تایبەتی خۆی ماک و ناوەڕۆکی پرۆسەکەی لەلا ئاشکرابوو، وە لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا خۆشباوەڕیەکانی بە دیموکراسی و هەڵبژاردنی پەرلەمانی ساختە تاڕادەیەکی باش لەنێوچوو بوون، وە بە گەیشتن بەو باوەڕە چەسپاوەی کە ئەو فۆرمە لە هەڵبژاردن هەمیشە ئەو هێزانەی پێشوو دەهێنێتەوە سەر شانۆی دەسەڵات و کۆی ئەو هێزانەشی ئەزموون کردووە، بۆیە ئەو زۆرینەیە خۆی دوورەپەرێزگرت لە پرۆسەکە و هەڵبژاردنی رەتکردەوە و بایکۆتی کرد.

ئەمە ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاریەکی گەورە، ئەوە هەڵبژاردن نیە کە ئەو گۆڕانکاریەی دروستکردووە، دروست پێچەوانەکەیەتی، بەدژی ئەو پرۆسەیەیە گۆڕانکاری بەدیهاتووە و جۆرێک لە بەرەنگاری بەڕێکەوتووە، وە گەشەی ئەو خەبات و تێکۆشانەیە کە دەبێت بەدەسپێک بۆ گۆڕانکاری گەورەتر.

ئەم گۆڕانکاریە هەر لەسەرەتاوە لەسەر خودی پرۆسەکە رەنگی دایەوە، هێزەکانی ناچارکرد پاشەکشەبکەن، لەبری هەوڵ بۆ ڕاکێشانی دەنگی خەڵک بکەونە ساختەکاری و گزیکردن لەیەکتر بۆ پاراستنی پێگەی لەرزۆکیان..

 

کۆمۆنە: یەکێتی کۆمۆنیستەکان بانگەوازی بایکۆتی هەڵبژاردنی کرد، ئایا ئەو هۆکارانەی لە ڕاگەیاندنەکەدا بۆ رەتکردنەوەی هەڵبژاردن باسکرابوو دروست دەرچوو یان پێچەوانەکەی بوو؟

نزار عبداللە: دیاریکردنی بایکۆت وەک هەڵوێستێک پشت بەستوو بوو بە لێکدانەوەیەکی گشتگیرتر کە لە ڕاگەیاندنەکەدا بەشێکی هاتووە، ئەو هەڵوێستە لە چوارچێوەی باوی "بەشداری" و "بایکۆت"دا قەتیس نەبوو، هەر لەبەرئەوە باسی لە "بایکۆتی پۆزەتیف" کردووە تا سەرنجی خەڵک بچێتە سەر شتێکی تر، کە ئەویش پێویستی تێگەیشتنی هۆشیارانەیە لە دۆخ و قەیرانی کۆمەڵگای ئێستا و بیرکردنەوە و گەیشتن بە ئەلتەرناتیڤێک کە جێگرەوەی بێت.

لەوێدا بەکورتی ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو کۆمەڵگایە ماوەی ١٥ ساڵ زیاترە پرۆسەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی تاقیکردۆتەوە و ئەڵقە یەک لەدوای یەکەکانی بینیوە و لە بنبەستێکەوە گەیاندوێتی بە بنبەستێکی تر. هەر بۆیە زۆرینەی خەڵک نەک لە ڕووی گەیشتن بە هۆشیاری باڵا و تێگەیشتن لە پنت و ماکی سیستمی باو و کۆمەڵگای سەرمایەداری زاڵ، بەڵکو وەک بەرەنگاربوونەوەیەکی سەرەتایی، وەک ناڕازیبوون لە کارنامەی دەسەڵاتی باو بایکۆتکردن بووە بە بژاردەیان، هەروەها بە تاقیکردنەوەی تایبەتی خۆیان بەو باوەڕە گەیشتبوون کە هیچ چاوەڕوانیەک لە پرۆسەکە و ئاکامەکانی نەکەن.

ئەم ڕاستیە بۆ کەسێک لە عێراقدا بژی کەشفێکی تازە نەبوو، رەنگە ئەم هەڵبژاردنە و رێژەی بەشدارینەکردنی خەڵک تیایدا، کە نزیک بە ٧٠٪ بوو، بۆ چاودێرێکی دەرەکی پەردەی لەسەر هەڵماڵیبێت. لەم روانگەیەوە وە بە زانینی ئەوەی زۆرینە لەو پرۆسەیەدا بەشداری ناکەن، پێمان وابوو کە هاندان و بانگەشە بۆ بەشداری کارێکی نابەرپرسانەیە، هەوڵدانە بۆ ئەوەی جارێکی تر خەلک ئومێد و هیوا لەسەر خۆشباوەڕیەکان هەڵچنێت و شوێنکەوتووی هێزگەلێک بێت کە کەمینەن و لە زۆرینە و لە جەماوەر دوورن و پێگەی خۆیان لەدەستداوە.

بەڵام ئەو هەڵوێستە زیاتر بوو لە بایکۆتێکی ئاسایی، دەستەواژەی "بایکۆتی پۆزەتیف" هەوڵێک بوو بۆ ئەوەی تاکو یەکەم: بایکۆت لە ڕوانگەی هۆشیاری و ئاگاییەوە بێت نەک تەنها دوورەپەرێزی و پاسیفبوون و رەتکردنەوە. دووەم: ئاکسیۆنی بێت واتە بەتەنها دەربڕینی هەڵوێستێک نەبێت و فڕێدانی وەرەقەیەکی تەبلیغی بەڵکو هەوڵێک بێت تا ئەو زۆرینەی باوەڕ و متمانەی بەهەڵبژاردن و گەمەکانی نەمابوو بانگهێشت بکەین تاکو بە دژی ئەم پرۆسەیە و بۆ بەرەنگاربوونەوەی، بۆ دەستپێکردنی پرۆسەیەکی تر و رەنگڕێژی بۆ کۆمەڵگایەکی ئەلتەرناتیڤ، نەک تەنها دەسەڵاتێکی ئەلتەرناتیڤ و جێگرتنەوەی، بانگەواز بکەین... سێیەم: خستنەگەڕی هەوڵ بۆ ئەوەی بایکۆتی پۆزەتیف ببێت بە چەتری هاوبەش و ڕیزی جیاکەرەوەی ئەو گرووپ و ڕیکخراو و هێزە چەپانەی تر کە هاوهەڵوێستن و هەمان بژاردەیان هەیە.

سەبارەت بەوەی کە ئەنجامەکان چی بوون ئەوەندەی پەیوەندی بەپێشبینیەکانەوە هەبوو ڕاست دەرچوون و رێژەیەکی زۆر کەمی خەڵک بەشداریان کرد، ئەوەندەی پەیوەندی بە بەشی دووەمی کارەکەوە بوو ئەوە بایکۆتیکی کرداری باش نەکرا و بایکۆتە پۆزەتیفەکە زۆرتر لە سەر ئاستی میدیایی مایەوە..

وەک دواڕستەش بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکە دەمەوێت ئەوە بڵێم کە دیاریکردنی هەڵوێستی بایکۆت بەو مانایە نیە کە هەڵبژاردنی پەرلەمانی بەشێوەیەکی گشتی رەتکراوەتەوە، بەڵام بە دیاریکراوی لەم هەڵبژاردنەدا "بایکۆتی ئیجابی" مان هەڵبژارد.

کۆمۆنە: ئەگەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی رەت ناکەنەوە کەواتە هەڵوێستی دروست لەو بارەیەوە چیە؟ پێتان وایە لە ڕێی سندوقەکانی دەنگدان و پەرلەمان و حکومەتەوە ئاڵوگۆڕی ریشەیی بەدی بێت؟

نزار عبداللە: لەمێژە مارکسیستەکان و بەشێک لە ئانارشیستەکان و چەپی ڕادیکاڵ رەخنەیەکی شیاویان لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی و پەرلەمانتاریزم گرتووە، وە نیشاندانی ئەوەیان وەک تاکە ڕێگە یان وەک شاڕێی گۆڕانکاری بە هەڵوێستێکی بۆرژوایی زانیوە، هێڵە سەرەکیەکانی ئەو رەخنەیەش لەوەدابوو کە سیستمی سیاسی زاڵ لەباشترین نمونەی خۆیدا لەڕێگەی پەرلەمانتاریزمەوە بەشداری خەڵک لەژیانی سیاسی کۆمەڵگادا بۆ دەنگدانێکی کورت و یەکڕۆژەی هەر چوارساڵ جارێک کورتدەکاتەوە، سیستمی نوێنەرایەتی فۆرماڵی و رووکەشە و لەنمایشێک زیاتر واوەتر نیە، پەرلەمان بۆ ئارایشتکردن و شەرعیەت دانە بە دەسەڵاتی بۆرژوازی، بۆ دەستاو دەستکردنی دەسەڵات و بەشکردن و دووبارە دابەشکردنەوەیەتی لەنێوان هێزە سەرەکیەکانی بۆرژوازیدا، وە دواجار ئەگەر ساختەکاری یان هیچ ڕێگریەکی یاسایی و بەربەستی دارایی لەبەردەم خۆکاندیدکردن و خۆپاڵاوتن و کەمپینی هەڵبژاردن لە پرۆسەکەدا لە ئارادا نەبێت و جۆرێک لە متمانە و باوەڕ بە پرۆسەکە لە ئارادابێت دیسانەوە بەهۆی دابەشبوونی چینایەتی کۆمەڵگاوە کرێکاران و خەڵکی ستەملێکراو و کەمدەرامەت و سەندیکا و یەکێتیە کرێکاریەکان و ڕێکخراوەکانیان و...تاد ناتوانن خەرجی زۆر و زەبەندی بەشداریکردن لە پرۆسەکەدا لە ئەستۆبگرن، هەر لەبەرئەوەیە مافی بەشداری و خۆپاڵاوتن و دەنگدانی گشتی بە فۆرماڵی و رووکەش دەمێنێتەوە، پەرلەمان و دەسەڵاتەکانی تر لەبازنەیەکی بەرتەسکدا لە نێوان چەند هێز و پارتی بۆرژوازی دەسەڵاتداردا دەستاو دەست دەکات.

هەرچەند بە درێژایی مێژووی سەد و پەنجا ساڵی ڕابردوو ئەم نەریت و ڕێسایە وەک خۆی دووبارەبۆتەوە، بەڵام لێرە  و لەوێ لێدەرچوون و ناوارتەی لە خۆگرتووە، بەکۆمەکی پارتە جەماوەریەکان، بەهۆی دروستبوونی هێزی نوێوە، کە لێرەدا ناسنامە چینایەتیەکانیان جێی ئاماژە نیە، هەر ماوەجارێک ئەو بەربەستانە تێکشکاون، بەڵام دەسەڵاتی باو، ڕێگری و بەربەستی یاسایی یان دارایی قورستر کردووە، گوشار و زۆرهێنان، هەڕەشە، پەنابردن بۆ ساختەکاری و گزیکردن، کڕینی دەنگ و کاندید و فشار بۆ نانبڕین و بەکارهێنانی کۆی قورسایی ئابووری و توانای سیخوڕی و جاسوسی......تاد کردووە بە بەشێکی دانەبڕاو لە پرۆسەی هەڵبژاردن، تەنانەت ئەم دواییانەش خستنەگەڕی توانای ئەلکترۆنی بۆ ساختەکردن و گزی و هاککردن و...بووە بە دیاردەیەکی نوێ. تێکڕای ئەوانە پەنایان بۆ دەبرێت تا پرۆسەکە لە دەستی هێزە تەقلیدیەکاندا بمێنێتەوە..

ئەگەر تێکڕای ئەوانەش لەلایەن هێزی چەپ و ڕادیکاڵەوە، یان هێزە نوێیەکانەوە تێپەڕێنرێن دیسانەوە پەرلەمان وەک نێوەندێکی گەندەڵ لە ڕێگەی ئیمتیازات و مووچە و بەخشینەکانیەوە هەوڵ بۆ کۆنترۆڵی کاندیدە نوێیەکان دەدات و پەنا بۆ دەمچەورکردن و گەندەڵکردنیان دەبات، هەروەها دەسەڵاتەکانی تر بەکاردەهێنرێن بۆ کڕین و تێوەگلان و کەوتنی ئەخلاقی و تۆقاندن و....تاد. ئەزموونی سۆشیال دیموکراتەکان لە ئەڵمانیا، کەسەرکەوتوترین ئەزموونی بەشداری پەرلەمانی بوو لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا نمونەیەکی بەرچاوە، بەجۆرێک کە تەنانەت کاندیدە چەپ و ڕادیکاڵ و کۆمۆنیستەکانیش تێوەگلان و بوون بەمایەی شەرمەزاری بۆ پارتی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمانیا لەو سەردەمەدا.

هەروەها ئەگەر ئەو ئەگەرەش لە ئارادا نەبێت و تیمێکی بەهێز و بە باوەڕ و عەقیدەتی بگەن بە ناوەندی پەرلەمان و بە هێز و توانای خۆیانەوە بمێننەوە، ئەوە دەسەڵاتەکانی تر و دام و دەزگا جیاوازەکانیان، لەچەشنی سوپا و پۆلیس و دەسەڵاتی دادوەری، دەسەڵاتە ئابووریەکانی کۆمپانیاکان و....تاد تێکڕا هائاهەنگ دەبن و دەخرێنەگەڕ بۆ ئیفلیجکردنی رۆڵی پەرلەمان و پەککخستنی بڕیارەکانی، بۆ لێدان لە دەسەڵاتەکانی و کەمکردنەوە و دەسکۆتاکردنی، بۆ بەکارهێنانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن (سەرۆکی ووڵات، یان سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران و...تاد) یان دەسەڵاتی دادوەری بۆ هەڵوەشاندنەوەی. ئەگەر ئەوانەش سنورداربوون و ئامانجەکانی نەپێکا ئەوە داخستنی پەرلەمان، یان کۆدەتا و پەلاماری سەربازی پەرلەمان و پەرلەمانتاران و کوشتن و لەناوبردنیان، بە یاوەری و کۆمەکی دەرەکی، دەبێت بە بژاردەی سەرەکی.

رەنگە دواهەمین نمونەکانی ئەم ئەزموونە ووڵاتی شیللی حەفتاکان و روسیای سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی بیستەم و ئەم دواییانەش هەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا و بەشداری "هەدەپە" بوو تیایدا، وە تاڕادەیەکیش ئەزموونی پەرلەمانە کارتۆنیەکەی لەمەڕ خۆمان بوو لەدوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٩ بەدواوە.

بەکورتی چەپ و کۆمۆنیستەکان لە کاتێکدا بۆ گۆڕانکاری ریشەیی خەباتیان کردووە، شۆڕش و خەباتی شۆڕشگێڕانە بژاردەی سەرەکیان بووە، بەڵام هاوکات کە بەدیل و ئەلتەرناتیڤی خۆیان بۆ دەوڵەت و دەسەڵاتداری ساغکردۆتەوە وەک ڕێگایەک، نەک تاکەڕێگا، کەڵکیان لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی وەرگرتووە بۆ بەدیهێنانی، وە لە ڕێگەی شۆڕشەوە بەدیلی خۆیان کردووە بە جێگرەوەی پەرلەمان و پەرلەمانتاریزمی باو. بەلشەفیەکانی روسیا دیارترین نمونەن لەمبارەیەوە..

ئەمانەی بە کورتی باسمکرد کرۆکی هەڵوێستەکانی پێشووی چەپ و مارکسیستەکان و ئەزموونەکان بوون لەمبارەیەوە. وە دەکرێت لەمەڕ هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و کوردستان ئاکامەکانی چەندبارە بووترێنەوە.

بەڵام پێموابێت بۆ تێگەیشتنی قووڵتر و دیاریکردنی هەڵوێستی دروستتر پێویستە لەوانەش واوەتر بڕۆین، هەروەها وەڵامەکانی پێشوو لەسەر رۆشنایی ئەزموونی سەدو پەنجا ساڵی ڕابردوو چێکبکەینەوە، ناکارایی وە یان سنورداری ئەو وەڵامانە دەسنیشان بکەین. من لەو باوەڕەدام کە ئەو وەڵامانەی پێشوو کورت و پچڕاو و سنوردارن، کاتی ئەوە هاتووە نوێبکرێنەوە یان تێپەڕبکرێن بۆ هەڵوێستی گشتگیرتر و هاوچەرخانەتر، بەتایبەت لەپەیوەند بە مەسەلەی دەوڵەتەوە چونکە دواجار پەرلەمان تەنها یەکێکە لە دەزگاکانی. بۆیە دەبێت باسەکان و هەڵوێستەکان لەم دەروازەیەوە لەسەر خودی دەوڵەت چڕبکەینەوە و لەوێوە بەگشتی نەک هەر لەسەر پەرلەمان کە یەکێک لە دەزگاکانێتی بەڵکو لە سەر دەوڵەت خۆی وەک پێکهاتێک، ئامرازێک، یان چوارچێوەیەک بۆ ئاڵوگۆڕ و گۆڕانکاری ریشەیی قسەبکرێت. گرنگی یان بەکارهێنانی پەرلەمان وەک ئامرازێک یان ناوەندێک بۆ کارکردن هاوپەیوەندە لەگەڵ تێگەیشتن لە خودی دەوڵەت، دواجار پەرلەمان لە باشترین حاڵەت و لە دیموکراتیەتێکی پەرلەمانی نمونەییدا هێشتا لاوازترین ئەڵقەی دەسەڵاتە لە دەوڵەتدا، دەسەڵاتە سیاسیە سەرەکیەکان لای پارتەکانە، لای دام و دەزگاکانی جێبەجێکردن و هێزەکانی ئاسایش و سیخوڕی و هێزە چەکدارەکان و دەسەڵاتی دادوەریە و ئەوانەیش هیچیان بەهەڵبژاردن دروست نەبوون و نابن و دەسەڵاتی پەرلەمان بەسەریاندا تەنها ڕووکەشە.

لەڕاستیدا ئەگەر وەک دۆخێکی نمونەیی ئەوە وەربگرین کە لەرێگەی هەڵبژاردنی پەرلەمانیەوە یان بە شۆڕشێکی جەماوەری پەرلەمانێکی چەپ و ئازادیخواز پێکدەهێنین و کەمترین ڕێگری هەیە بۆ ئەوەی کۆی دەوڵەت بۆ گۆڕانکاری و ئاڵوگۆڕ بەکاربهێنین دیسانەوە دەبێت لەسەر پێکهات و بەکارهێنانی دەوڵەت لەم پێناوەدا ڕابوەستین، دواجار ئەزموونی کۆمۆنەی پاریس ئەوەی نیشاندا کە بەدەستەوەگرتنی دەوڵەتی باو و کۆی پێکهات و دەسەڵاتەکانی هێشتا ناتوانێت بیکات بە پێکهاتێکی شیاو و چوارچێوە و ئامراز بۆ گۆڕانکاری، ئەوەی پێویستە ئەلتەرناتیڤێکی ترە کە ئەو کات لە فۆرمی کۆمۆنەکاندا یان شوراکاندا وەک جێگرەوەیەک دەرکەوت و ئەزموونکرا، مارکس لەلای خۆیەوە کەڵکی لێوەرگرت بۆ تێزە سیاسییەکی بەناوی "دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا" وەک فۆرمێک یان بەدیلێک بۆ دەوڵەتی بۆرژوازی و پەرلەمانتاریزم پشتیوانی لێکرد. هەرچی ئانارشیستەکانە پشتیوانیان لێکرد وەک فۆرمێکی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی نادەوڵەتی.

سەرهەڵدان و گەشە و سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە روسیا هەمان پێویستی دووبارەکردەوە، وەڵامەکەش لە فۆرمی حکومەتی شورایی یان دەوڵەتی سۆفێتی دا خرایەڕوو. دەوڵەتێکی شۆرشگێڕ کە ئەرکی هەڵتەکاندنی بنەماکانی سەرمایەداری و سەرکوتی بۆرژوازی و دامەزراندن و بنیات نانی سۆشیالیزمە لە پرۆسە و قۆناغی گواستنەوەدا بەرەو کۆمەڵگای کۆمۆنیستی، کە هاوکات دەبێت بە پرۆسەی پووکانەوە و نەمانی خۆی و گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی ئازادی بێ دەوڵەت.

ئەزموونی ئەو شۆڕشە نیشانیدا کە ئەو دەوڵەتە نوێیەش نەیتوانی پێکهات و چوارچێوە و ئامرازی ئەو گۆڕانکاریە بنەڕەتی و ڕیشەییە بێت. گرفتەکە، تا ماوەیەکی درێژ، لە خراپ بەکارهێنانیدا نەبوو (کە دواتر ستالینیزم ئەوەشی چەسپاند)، لە ناکرێکاری بوون و زاڵبوونی بۆرژوازی بە سەر دام و دەزگاکانیدا نەبوو، لە بۆرۆکراسی بوونیدا نەبوو، بەڵکو پەیوەست بوو بە خودی دەوڵەتەکەوە. دواجار ئەوەی بوو بە جێگرەوەی دەوڵەتی پێشوو بە پاراستن و پەیڕەوی لە هەمان پێکهاتی هیرارکی و هەرەمی و قووچەکی لە مەیدانی دەسەڵاتە جیاوازەکاندا، وە بە کۆپیکردن و دەسکاریکردنێکی فۆرماڵی ئەوانە بوو بە جێگرەوە. سەرەڕای بنکی شورایی و سەندیکایی دەوڵەت، ئەوان بە شێوەی هیرارکی و هەرەمی پێکەوە بەسترانەوە، هەریەکەیان دەسەڵاتی دەسپارد بە سەروو خۆی، وە دەبوون بە جێگرەوەی یەکتر، دەسەڵاتە خۆجێیەکان بە کۆمارە سۆفیتیەکان و ئەوانیش تێکڕا سپێردران بە حکومەتی شورایی ناوەندی. کە بەهۆی بەردەوامی جەنگی ناوخۆیی و دەرەکی و داڕمانی ئابووری ئەو ناوەندگەرایی و هەرەمیەتە بەردەوام لە بەهێزبوون و هەڵکشاندا بوو وە کۆی بڕیارە چارەنوس سازەکانی لەدەستی کەمایەتیەکی ئۆلیگارشی دەسەڵاتداردا چڕ و کۆکردەوە.

ئەو دەوڵەتە کۆمۆنیست و سۆشیالیستانەی تر کە لە ئاکامی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی تردا دامەزران، لە چەشنی دەوڵەتی چین، بەهەمان ڕێچکەدا رۆیشتوون، دواجار ئەزموونەکانیان نیشانیدا کە ناتوانن، سەرەڕای ئەوەی چەندین دەسکەوتی گرنگیان بەدەستهێنا، ئامراز و چوارچێوە و پێکهاتیک بن بۆ تێپەڕکردنی سیستمی سەرمایەداری، وە بۆ ئاڵوگۆڕ و گۆڕانکاری ئابوری، هەر لەبەرئەوە، وەک یەکێک لە هۆکارە سەرەکیەکان، بوونەوە بە بەشێک لە سیستمی باو.

ئەزموونەکانی پێشوو ئەو هەڵوێستەیە دەخوازن کە خەبات بۆ دروستکردنی دەوڵەت و دەسەڵاتی جێگرەوە بە ناوی شۆڕشگێر، یان پرۆلیتار یان خەڵکی یان کۆماری سۆشیالیستی وە یان خۆبەڕێوەبەر یان هەر ناوێکی تر پێویستە بابەتێک بێت بۆ پرسیار و تێڕامان، لەسەر رۆشنایی ئەو ئەزموونانە ئەشێ بووترێت ناکرێت کە ئامانجی شۆڕش، وەک پێشوو، بۆ ئەوە بێت دەوڵەتێکی چینایەتی تر پێکبهێنین یان ئەوەی هەیە بیگۆڕین بە دەوڵەتێکی تر، باشتر و کاراتربێت یان بە ووتەی باو دەسەڵاتی زۆرینە بێت لە فۆرمی دەوڵەتێکی شۆڕشگێڕ و سۆشیالیست و دادپەروەردا.

ئەگەر لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا ئەم تێزانە پاساوی هەبوو، وە تاڕادەیەک رەوابوو کە هەبێت و پاساو بدرێت و تیۆریزە بکرێت، ئێستا پاش لە سەدە و نیوێک لە دەسەڵات و مۆدێلی پەرلەمانی و ئەزموونی دەوڵەت و حکومەتە شۆڕشگێڕەکان وەهمێکی تێوری چنراوی ڕابردووە و بەردەوامبوونی جۆرێکە لە خۆشباوەڕی.

دواجار تێپەڕکردنی سەرمایەداری، لەڕێگەی لاوازترین جومگەی دەسەڵاتەوە کە پەرلەمانە یان لەڕێگەی دەوڵەتی ناوەندی و سانتراڵەوە کە بەرهەم و ئاکام و ئامراز و پێکهاتی خۆیەتی بووە بە جۆرێک لە مەحاڵ. تەنانەت ئەم مەحاڵبوونە لەسەر خەبات و تێکۆشانی شۆڕشگێرانە دژ بە سەرمایەداری رەنگی داوەتەوە، کۆمەڵگایەک پێکهاتووە لە هەموو ڕووەیەکەوە تەسلیمی دەوڵەت بووە و دەستەووەسانە لە بەرانبەریدا، دەوڵەتەکان مێخی خۆیان داکوتاوە بەسەر سنگیدا، تا ئەو ڕادەیەی ڕادیکاڵترین داخوازی و تێز  بووە بە داخوازی و چاوەڕوانی زیاتر لە ئەو. دەستی دەوڵەت لە هەموو کات درێژترە، شۆڕشکردن بەسەریدا چەند بەرابەر دژواربووە و ماوەی سێ چارەکە سەدەیە لە هەموو جیهاندا لە سەردەمی شۆڕشەکاندا ناژین و ئەگەر شۆڕشگێڕەکان چاوی خۆیان نەگرن ئەوە بۆیان روونە کە بەشێوە نەریتیەکەی پێشوو سەرهەڵناداتەوە.

لەلایەکی ترەوە سیستەمی سەرمایەداری بەشێکی بەهۆی ناکۆکیەکانی و بەشێکی تری بەهۆی دەوڵەتەکانیەوە گیرۆدە و نغرۆ بووە. بەهۆی گەشەی غولئاسای دەوڵەت و بوونی بە گەورەترین دێوەزمەی سەردەم جگە لە کۆمەڵگاکان، خودی بۆرژوازی و دەستە جیاوازەکانیشی بەدەستیەوە گیریان خواردووە، جادووەکە لە دژی جادووگەرەکە هەڵگەڕاوەتەوە، بە دژواری هێزە بەشدارەکان دەگەن بە ڕێککەوتن لەسەر دەوڵەت و دەستاو دەستکردنی دەسەڵاتەکان و تارمایی جەنگی ناوخۆیی نێوانیان، وەک شمشێرەکەی دیموکلیس، هەمیشە بەسەر سەریانەوە دێت و دەچێت. لەم دۆخەدا نەیارەکانی دەوڵەت، بەتایبەتی لەڕیزی لیبراڵەکاندا، بەهێزتر دێنەدەر و بانگەشە و هەوڵ  بۆ چاکسازی و سنور دیاریکردن لە پەرەسەندندایە..

هەرچەند کۆمەڵگای جیهانی ئەمڕۆ پڕبووە لە دەوڵەت، تەنانەت لە دوورترین و بچوکترین دورگەی جیهان دەوڵەتێک قوتکراوەتەوە و هەڵتۆقیوە، بەڵام زۆربەی جیهان لەم کۆمەڵگا نێودەوڵەتیە دەوڵەتدارەدا لە جەنگەڵ نزیکترە وەک لە کۆمەڵگا، شەرەنگێزی دەوڵەتە زلهێزەکان تیایدا بووە بە ڕووداوی سەرەکی جیهانی ئەمڕۆ، چەک و تەقەمەنیەکانیان گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر جیهان، ستەمکاریان گەیشتووە بە ترۆپک، سیاسەت و ئەمنیەت و ئاسایشی نێودەوڵەتییان هەم قۆرخکردووە و هەم گەمەیەکە بەدەستیانەوە.

لەلایەکی ترەوە خۆشباوەڕیەکان بە لە ناوچوونی فۆرمی دەوڵەتی –نەتەوە لەسایەی جیهانگیریدا رەویوەتەوە، هەوڵەکان بۆ تێپەڕکردنی و گەیشتن بە فۆرمی نوێ، یەکێتی ئەوروپا وەک نمونەیەک، گەیشتووە بە بنەبەست، لە هەموو لایەکەوە چەقبەستوویی هەیە و هەنگاوەکان بۆ گەڕانەوە و چوونە دواوە هەم بووە بە بڕیار و پڕۆژە و هەم بووە بە دیفاکتۆ.

ئومێد بەوەی زلهێزێکی شۆڕشگێڕ پەیدا بێت و بەرەنگاربێتەوە لەگەڵ شەڕەنگێزی و ستەمکاری دەوڵەتە سەرمایەداریە زلهێزەکاندا لەدوای شکستی ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت لەنێوچوو. هەروەها ئەزموونە لۆکاڵیەکانی بەرەنگاربوونەوە، بەتایبەتی لەکاتی قەیران و داڕمانی دەوڵەتەکاندا، دەسەڵاتە خۆبەڕێوەبەرەکان، ناوچە سورەکان، سەرەڕای گرنگی و بایەخیان بۆ تێپەڕکردنی سیستمی باو، وە پێویستی گشتاندن و کەڵکوەرگرتن لێیان، بەهۆی لاوازی رەوتی شۆڕشگێڕانەوە لە دنیادا بەخێرایی دێن و دەڕۆن، دەبن بە ژێر داروپەردووی جەنگ و کێبەرکێ زلهیزەکان و لەژێر پێی دێوەزمەکاندا دەپلیشێنەوە..

ئەم بارودۆخە هەم پیاچوونەوەیەکی قووڵ و هەم وادەخوازێت سەرلەنوێ ستراتیژ و ئەلتەرناتیڤەکانمان پێناسە بکەینەوە، وە هەمەلایەنەتر لەسەر ئاستی جیهانی و لۆکاڵی لە بارەی گۆڕانکاری ریشەیی، لە بارەی شۆڕش و ئامراز و پێکهاتەکانی و ....تاد، کە بێگومان دەوڵەت یەکێکە لەوانە، تێڕامان بکەین و بیربکەینەوە..

کۆمۆنە: ئەگەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی و دەستا و دەستکردنی دەسەڵات و دەوڵەت ڕێگایەک نییە بۆ ئاڵوگۆڕی ریشەیی لە ژیانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشدا، ئەی چ ڕێگاچارەیەک و میکانیزمێک بگیرێتەبەر؟

نزار عبداللە: ڕێگاکە، لە مەیدانی سیاسەتدا، دۆزینەوەی ئەلتەرناتیڤە بۆ کۆمەڵگای دەوڵەتدار و دەسەڵاتگەر، بێگومان ئیمە کۆمەڵگامان پێویستە و مرۆڤ بەجۆرێک کۆمەڵایەتی بۆتەوە تاکە مرۆڤێکیش لە دەرەوەی کۆمەڵگا ناسروشتیەکەی ناتوانێت بژی، ژیانی کێوی لەمێژە بەسەرچووە و ئەگەر هەشبێت هەڵبژاردنی کەمیەنەیە و بگرە لە ئێستادا بۆ ئەوان و تەنانەت بۆ سروشتگەراکانیش لەدوورترین دوورگەی جیهاندا بووە بە مەحاڵ، بەڵام مرۆڤ بە بێ دەوڵەت و دەسەڵاتی هەرەمی دەتوانێت بژی و پێشتریش ئەوەی ئەزموون کردووە، رێکخستنی کۆمەڵگا، هەرچەند ئاڵۆز و گەورە بێت و ملیارەها کەسیش لەخۆبگرێت، دەوڵەتی پێویست نیە، مرۆڤەکان دەتوانن فۆرمی تر بۆ پێکەوەبوون و هاوژیانی و خۆڕیکخستن و خۆبەڕێوەبەری و خۆیاری بدۆزنەوە و مێژوو پڕە لە نمونەی بەرچاو. دواجار گرنگ ئەوەیە ئەو فۆرمانە بەجۆرێک نوێبکەینەوە، فۆرمی هاوچەرخی لێدەرکێشین و بیکەین بە بژاردە و ئەلتەرناتیڤ.. بێگومان سۆشیالیزم چ پێشوو وە چ ئێستا هەوڵێک بووە و هەوڵێکە لەم پێناوەدا. سۆشیالیزمێک کە بە باری دەوڵەتداریدا نەبرێت و ناوەڕۆکی هاوبەشێتی و هاوژیانی و خۆبەڕێوەبەری و یەکسانی و ئازادی لێ بەتاڵ نەکرێتەوە.

من ڕام وایە کە تیۆریەکانی پێشوو لەمبارەیەوە دەوڵەمەند نین، هەندێکیان تەنانەت ناگەنە ئاستی ئەوەی پێی بوترێت تیۆری یان بەدیل لە بەرانبەر کۆمەڵگای دەوڵەتداردا.

کاتێک باسی نەمانی دەوڵەت دەکەین یەکسەر و ڕاستەوخۆ ئانارشیستەکان دێنە ناوەوە، ئەوان لە هەموان زیاتر، لە کۆمۆنەی پاریس بەدواوە، لەسەر ئەم مەسەلەیە کاریان کردووە و لەگەڵ مارکسیستەکان و سۆشیالیستەکاندا لەسەر ئەم بابەتە دەرگیربوون و هەمیشە لە مشت و مڕدا بوون. هەڵبەت پاژنەی ئاخیلی ئانارشیزم لەم مەسەلەیەدا ئەوەیە کە دەوڵەتی لەسەر ئاستی دروشم رەتکردۆتەوە، ئەکت و بەرەنگاریەکی دژ بە دەوڵەت و دەسەڵات هەڵبژاردووە، لە نێوەندی ژینگەی لیبرالیزمی رۆژئاوادا، لە ئاستی تاک و لۆکاڵ گیری خواردووە و قەتیس بووە (هەڵبەت لە نزیک بە زۆربەی ووڵاتانی رۆژهەڵاتدا سەرەڕای ئەوەی کۆمەڵگاکانی بەهۆی دەسەڵاتی دەوڵەتە ستەمکارەکانەوە داغانن بەڵام بەهۆی لاوازی ژینگە لیبراڵیەکەیەوە ئانارشیزم سەرەڕای دژە دەوڵەتبوونەکەی وەک رەوتێکی سیاسی خاوەن بەدیل بوونی نیە). وە لە ناوەندە سەرەکیەکانی بوونی خۆشیدا ئانارشیزم ئەوەی ئەزموون کردووە کە خۆبواردن لە دەوڵەت و دەسەڵات خەیاڵە وە لە باشترین دۆخدا لە ئاستی لۆکاڵدا مانەوەی بەرەنگاری مەحاڵە و هەر ئەزموونێکی سەرکەوتووی لۆکاڵی بنبەست و شکستی تەنها پەیوەستە بە کاتەوە، وە رزگاربوون یان دەرچوون لە دەست دەوڵەت لەسەر ئاستی تاک و کۆمەڵەیەکی بچوک شیاوی ئەوە نیە پێی بوترێت بەدیل و ئەلتەرناتیڤ ..

هەروەها لەنێو مارکسیستەکانی پێشوودا، لینین، هەتا ئەمڕۆکەش، تاکە کەسە (لە کتێبی دەوڵەت و شۆڕشدا) کە هەوڵیدا تەلیسمی دەوڵەت بکاتەوە، ئەو زۆر نزیکبۆوە لە سەنتەری کێشەکە و تاڕادەیەک مارکسیزم و ئانارشیزمی لەئامانج و مەبەستدا گەیاند بەیەکتر، تا ئەو ئاستەی هەندێک تۆمەتباری دەکەن بەتێکەڵکردنی ئانارشیزم و مارکسیزم لە مەسەلەی دەوڵەتدا.. هەرچەند لینین نەمان و پووکانەوەی دەوڵەتی پەیوەست کرد بە پرۆسەی گۆڕانکاریە ماددی و ئابوریە درێژخایەنەکان و بەرگری لە فۆرمی دەوڵەتی سۆڤیەتی کرد، بەڵام لانی کەم بۆ یەکەمجار بە ڕۆشنی ئەو فۆرمەی وەک فۆرمێکی گۆڕاو، نەک نەگۆڕ و چەسپاو، نیشاندا و ستراتیژی نەهێشتن و نەمانی دەوڵەتی کرد بە بەشێک لە ئامانج و ئەرکەکان لە پرۆسەی دامەزراندنی سۆشیالیزمدا تادەگات بە پوکانەوەی تەواوی لە کۆمەڵگای کۆمۆنیستیدا.

بەگرتنی ئەو سەرە داوانە، کە لێرەدا بواری ئەوەمان نیە ڕاگوزەریش بچینە سەر هەوڵەکانی تر، لەو باوەڕەدام کە نەهێشتن و نەمانی دەوڵەت وادەخوازێت لە ئێستاوە، لەبری دەوڵەتسازی و پرۆسەی پوکانەوەی لە دوارۆژێکی نادیاردا، ستراتیژی پەرتکردنی دیاری بکەین، ئەگەر ئامانج نەهێشتنە دەبێت ستراتیژ و تاکتیکەکان لەو پێناوەدا دیاری بکرێن. هەرچەند رێگاکانی گەیشتن بەم ئامانجە کراوەن و گەلێک زۆرن، بەڵام ئەشێ هەنگاوی یەکەم لەم پرۆسەیەدا بە لاوازکردنی سانترالیزم و تێکدانی هەرەمیەتی دەوڵەتی ئێستا دەستپێبکات، ئەگەر دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لەناو یەک دەوڵەتدا بۆ سەردەمەکەی مۆنتسکیۆ گونجاو بوو، وەک خۆی دەڵێت بۆیە پێشنیاری کرد تا مرۆڤ لە "شەڕ"ی دەسەڵات رزگاری بێت، وە هەروەها ئەگەر کۆکردنەوە و کۆماکردن و چڕکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەدەستی یەک دەوڵەتی ناوەندگەرادا لە قۆناغێکدا وەک وەڵامدانەوە بە پێویستیەکانی بازاڕی ناوەندی و جۆرێک لەپێشڕەوی و پێشکەوتنخوازی پاساوی بۆ بهێنینەوە، وە ئەگەر دەستا و دەستکردنی دەسەڵات و گۆڕانی ناوە ناوەی هێز و دەم وچاوەکان وەک ئەلگۆیەک (نموذج) و ڕێگاچارەیەک بۆ سنوردارکردن و دیموکراتیزەکردنی ستەمکاری دەسەڵات دەخرایە ڕوو، وە..... ئەوە لە ئێستادا ئەم ڕێچکانە ئاکامەکانی کارەساتبار و تراژیکن، دابەشکردنی دەسەڵاتەکان یان دەستاو دەستکردنی، نەیتوانیوە ستەمکاری دەوڵەت کەم بکاتەوە و کێرڤی هەڵکشانی ڕابگرێت، وە یان بە ووتەی باو دەوڵەت دیموکراتیزە بکات، بەڵام پەرتکردنی دەوڵەت و دەسەڵاتەکانی دەتوانێت هەنگاوێک بێت بۆ ئەوەی کۆمەڵگا مێخی داکوتراوی دەوڵەتە ستەمکارەکان لەسەر سنگی خۆی هەڵکەنێت و هەناسەیەک بدات، کۆمەڵگا تەنها بەم مانایە دەچێتە سەر ڕێچکەی ئازادی خۆی.

لەم ڕوانگەیەوە ستراتیژی شۆڕشگێڕانە گەیشتن نیە بە قۆناغی "دوانەی دەسەڵات"(ازدواجیة السلطة) وەک پێپلیکانەی جێگرتنەوەی دەسەڵات و دەوڵەتی زاڵ، بەڵکو لە بنەڕەتدا خەبات و تێکۆشانە بۆ نەهێشتنی ئەو فۆرمە لە دەسەڵات و دەوڵەت و بەڕێوەبردن بە ئاراستەی نەمانی یەکجارەکی کۆمەڵگای دەوڵەتدار و دەسەڵاتگەر.

وە ئەگەر رووبدات هێزێکی شۆڕشگێر و بەرەنگار دەوڵەت بگرێتە دەست، لەبری جێگرتنەوەی بە دەوڵەتێکی تر، بەهەر ناوێکەوە بێت وەک دیموکراتخواز یان کرێکاری و سۆشیالیستی، یان خۆبەڕێوەبەر، دروست وایە پەرتکردنی ئەوەی پێشوو بخاتە دەستوری کارەوە، بیکات بە پرۆسە، دەوڵەت تیایدا بکەوێتە سەر ڕێچکەی خۆنەفیکردنەوە و خۆ لەناوبردن.

ئەمە بانگەشە و گەڕانەوە نیە بۆ میرنیشنیەکان، بۆ دەوڵەتۆکە و لۆکالیزم و کۆمۆنیالیزم، دواجار لە کۆمەڵگای جیهانی ئەمڕۆدا بنەمایەکی ئابووری یەکانگیر بەدیهاتووە، ئامرازەکانی پەیوەندی و هەماهەنگی و بەیەکگەیشتن بە ئەندازەیەک گەشەی کردووە کە کۆمەڵگا داخراوە بچووکەکان و قەڵاو میرنیشینیە بچوکەکانی کردووە بە سەراب و بنەمای ماددی هەبوونی ئەوانەی هەڵتەکاندووە و هاوکات زەمینەی بۆ هێنانەدی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی گەورە و ئاڵۆز فەراهەمکردووە.. بۆیە نابێت لەمەیان نیگەران بین..

هەر بۆیە پرۆسەی پەرتکردنی دەوڵەت لە بنەڕەتدا پرۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەیە، تیایدا یان لەڕێگەیەوە کۆمەڵگا هەنگاو هەڵدەگرێت بۆ خۆجیاکردنەوە لە دەوڵەت و تێپەڕکردنی، پرۆسەیەک کە ئەشێ قۆناغی جیاواز ببڕێت بۆ لێدان لە ناوەندگەرایی و فرەدەسەڵاتی و فرەپەرلەمانی لە ناوچە و هەرێم و جوگرافیا جیاوازەکاندا بهێنێتە ناوەوە، دواجار دەسەڵات تیایدا بەڕادەیەک بچوک و لۆکاڵ بکرێتەوە کە خۆی بنک بێت نەک لوتکە، وە بتوانرێت بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە لایەن دانیشتوانەوە، لەڕێگەی شورا و کۆمۆنەکانەوە پراکتیزەبکرێت، وە لەسەر ئاستی سەراسەری فۆرمی ئاسۆیی و شاوڵی نزم بۆ پێکەوەبوون و هاوئاهەنگی و هەماهەنگی و هاوبەشێتی ئەزموون بکرێت.

لەم پرۆسەیەدایە دواجار کۆمەڵگایەکی کۆمۆنی و شورایی دەبێت بە جێگرەوەی کۆمەڵگای دەوڵەتداری.

لەسەر ئاستێکی تر پەرتکردنی دەوڵەت وەک پرۆسەیەک وادەخوازێت هەر لەسەر ئاستی لۆکاڵ، یان لە چوارچێوەی یەک کۆمەڵگای دەوڵەتداردا نەمێنێتەوە، بەڵکو لە مەودایەکی نێودەوڵەتیدا بچێتە پێش، ئەو دەزگا جیهانیە زەبەلاحانەش هەڵوەشێنێتەوە، لە چەشنی نەتەوەیەکگرتووەکان کە بووە بە چەترێک و ئامرازێک بەدەست زلهێزەکانەوە بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندیەکانیان، هەروەها بووە بە ئامراز بە دەست دەوڵەتەکانی تریشەوە بۆ شەرعیەتدان و مانەوە و قۆرخکاری و خۆبەرهەمهێنانەوە.

کاتێک ئەمەی باسکرا ستراتیژی کار و خەباتی شۆڕشگێڕانە بێت، ئەوکات هەڵوێست لەسەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی و کۆی پرۆسەکە نەریتی نابێت و بەجۆرێکی تر و بە چاویلکەیەکی تر بۆی دەڕوانین. لەم سۆنگە و گۆشەنیگایەوە خودی "بەشداری" و "بایکۆت" لەپرۆسەی هەڵبژاردنەکاندا گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا دێت، ئەگەر لەلایەکەوە تەوەری سەرەکی کارکردن بۆ وە لە پەیوەند بە دەوڵەتەوە نیە، ئیدی "بەشداری" لە پرۆسەکەدا بۆ ئەوە نیە پەرلەمان کارابکەینەوە یان بە ئومێدی دەستا و دەستکردنی دەسەڵات و وەرگرتنی لە پارتە بۆرژواییەکان بەشداربین تاببین بە جێگرەوەیان، بەڵکو بەشداری، ئەگەر وەک تاکتیکێک دیاری بکرێت، دەبێت بە ئامانجی پەرتکردن و وێرانکردن و تێکدانی یاسا و ڕێسا سیاسیەکانی دەوڵەت و سیستمی باو بێت. هەر کاتێک ئەو ئەگەرە لە ئارادابێت دەبێت دەروازەی بەشداری بدۆزینەوە بۆ ئەو مەبەستە،تێکدانی گەمەکە و وێرانکردنی، ئەگەر هێزی ئەو کارەش لە ئارادا نەبێت و فەراهەم نەبووبێت، دەنگ بدەین بە گزیبازێکی بەهێزی ناو خۆیان و بەریان بدەینە گیانی یەکتر، گورگێکی بەهێز بەڵام بە برینداری زیادبکەین بۆ ناو گەلە گورگەکە، ئەگەر ئەو فرسەتەش لە ئارادا نیە بایکۆت بکەین و لەسەر کار و ستراتیژی خود بۆ بەرەنگاربوونەوە و قایمکردنی پنتەکانی کۆمەڵگایەکی کۆمۆنی و شورایی بەردەوام بین.

وەک دواقسە و بۆ ڕوونکردنەوەی زیاتریش ئەوە دەڵیم کە بە پێچەوانەی باوەڕی زاڵەوە بە پەرتبوون و رووخان و وێرانبوونی دەوڵەت زیان ناکەین، ئەو قسە باوەی کە دەڵێت هەموان لەیەک کەشتیداین و بە نوقومبوونی نغرۆ دەبین بۆ پاراستنی کڵاوی دەوڵەتە. دواجار ئێمە دەوڵەت پەرتبکەین و وێرانی بکەین یان نا خودی پرۆسەکەی ڕوو لە خۆکوژی و خۆ وێرانکردن و نغرۆکردنی کۆمەڵگایە لەگەڵ خۆیدا. لە جەنگی جیهانی یەکەم و دووەمدا و ئێستاش لێرە و لەوێ لە هەندێک کۆمەڵگادا نمونەکانی ئەمە بە رۆشنی دەبینین. بەڵام ئەگەر ڕەنگڕێژی بۆ کۆمەڵگایەکی ئازاد و کراوە وەک ئەلتەرناتیڤ لە ئارادا بێت شوێنی دەوڵەت مۆزەخانەیە، وەک چۆن کۆشک و تەلارەکانی پێشووی کۆمەڵگا دەسەڵاتگەرەکان بۆ دیتنی گەشتیاران و چێژی ئەوان وەک شوێنەوارێک لەشوێنی خۆیان ماونەتەوە.

 

---------------------

*ئەم گفتوگۆیە ماوەیەک پێش ئێستا ڕێکخرا، بەڵام بەهۆی کێشەیەکی تەکنیکیەوە کە رووبەڕووی سایتەکەمان بۆوە نەمانتوانی لە کاتی خۆیدا بڵاوی بکەینەوە..

- کۆمۆنە -

 

 
نوسخەی ئامادە بۆ چاپ  
 
سەرنجەكان
   

[1] [2] [3] [4] [5]

  سەرنجێك بنووسە...
ناو: پێویستە ناوێك بنوسیت
ئیمێڵ پێویستە ئێمێڵ بنوسیتئیمێڵەكە بە دروستی بنوسە
سەرنج:  هیچ سەرنجێك نەنوسراوە-
 
 
  باشتر وایە سەرنجەکەت بە یونیکورد بنوسیت... دەتوانیت لێرەدا ئەو کارە بە ئاسانی بکەیت
رۆشنگەری  
دواین بابەتەكان
دیالیکتیکی پرسێکی تاقانەی تەمەن
سیروان علی
پەرلەمانتاریزم و دەوڵەتسازی و نەخشەڕێگای گۆڕانکاری و بەرەنگاری..
ووتوێژی سایتی کۆمۆنە لەگەڵ هاوڕێ نزار عبداللە
دانانی " گەمارۆی ئاو" لەسەرخەڵکی عێراق و هەرێمی کوردستان، ئیدانەو شەرمەزار دەکەین!
یەكێتی كۆمۆنیستەكان لە عێراق - کۆمیتەی ناوەندی
بەرزراگرتنی ١ی ئایار لە سلێمانی
عەلی مەولود
یەكی ئایار، رۆژی هاوخەباتی چینی كرێكاری جیهانە!
یەكێتی كۆمۆنیستەكان لە عێراق
کۆڕەو لە دیگایەکی ترەوە
عەلی مەولود
هەڵوەشاندنەوەی تەواوی سیستمی پاشەکەوتی مووچە خواستی دەسبەجێ ی خۆپیشاندەرانی کوردستانە
یەکێتی کۆمۆنیستەکان لە عێراق
٨ ی مـارس رۆژێک بۆ بەرەنگاری
یەكێتی كۆمۆنیستەكان لە عێراق - کۆمیتەی ناوەندی
یرۆزبێت ۸ی مارس ڕۆژی جیهانی ژن
یەکێتی کۆمۆنیستەکان لەعێراق - کۆمیتەی دەرەوە
دەستبەسەركردنی سالح موسلیم بە توندی ئیدانە دەكەین
یەكێتی كۆمۆنیستەكان لە عێراق

 

 commona
 
 

info@commona.org - commonasite@gmail.com

سەرجەم مافەكانی ئەم سایتە پارێزراون